‘Het geheel maakt een goede indruk’

Ten behoeve van de presentatie van de Amsterdamse politie verzochten de minister van Justitie, Johannes Alouisius (Jan) Loeff (1858-1921), en het uitvoerend comité van de wereldtentoonstelling om een fotoalbum samen te stellen met een overzicht van het Amsterdamse politiewezen in de periode 1844-1904. De pas aangetreden Amsterdamse korpschef Hubertus Salomon Hordijk (1862-1930) gaf hiertoe vervolgens de opdracht. Hordijk was een oud-legerofficier en had tijdens de Spoorwegstakingen van 1903 als kapitein met een detachement infanterie de Amsterdamse politie ondersteund bij de ordehandhaving. Toen dat jaar de functie van korpschef van Amsterdam vacant werd, kwam Hordijk vervolgens in beeld.

De Amsterdamse korpschef Hubertus Salomon Hordijk (1862-1930) in 1903. Inv.nr. 00018006.209

Waarom werd gekozen voor het jaar 1844 als startjaar is officieel niet bekend, maar houdt hoogstwaarschijnlijk verband met het feit dat Hendrik Provó Kluit (1803-1860) in dit jaar het politieuniform introduceerde. Provó Kluit was sinds 1840 ‘Directeur van Policie’ van Amsterdam.

Hendrik Provó Kluit (1803-1860), ‘Directeur van Policie’ van Amsterdam, 1840-1851.
Inv.nr. 00018007.042

In deze functie maakte de vooruitstrevende oud-advocaat veel indruk. Hij reorganiseerde het politiekorps voortvarend, wat een serieuze uitdaging was omdat er niet alleen een tekort aan agenten was, maar ze ook weinig betaald kregen en slecht opgeleid en ongedisciplineerd waren. Het een hing natuurlijk deels met het ander samen. Niettemin wist hij een groot succes te boeken. De stad was door de politie verdeeld in zes kantons en aan het hoofd van elk kanton stond een commissaris van politie. In 1836 was het aantal kantons teruggebracht van zes naar vier. In 1844 werden het er onder Provó Kluit weer zes.

Wachtlokaal voor politiemensen. Inv.nr. A946.006

Het eerste Nederlandse politieuniform, met hoed, uit 1844, in Amsterdam ingevoerd door ‘Directeur van Policie’ Hendrik Provó Kluit (1803-1860). Inv.nrs. A946.021/022

Het eerste Nederlandse politieuniform, met platte pet (dagelijks tenue), uit 1844, in Amsterdam ingevoerd door ‘Directeur van Policie’ Hendrik Provó Kluit (1803-1860).
Inv. A46.026

De invoering van het politieuniform door Provó Kluit was natuurlijk ook een grote verdienste, niet in de laatste plaats omdat daar veel geld mee gemoeid was. Hij deed dit om de herkenbaarheid op straat te vergroten. Vóór 1844 droegen politiemensen een soort ‘uniform’ van burgerkleding, met een zwarte slipjas (frak) en een dito steek. Daarnaast kregen de straatagenten vaste routes, ‘rondes’, die ze moesten lopen. Provó Kluit was als politiechef wat ze in het leger een ‘vechtgeneraal’ noemen. Hij was niet bang, integendeel, bij het Damoproer in 1848 wist hij persoonlijk de relschoppers te imponeren en bedaren.

Een origineel exemplaar van de karakteristieke hoed behorend bij het eerste Nederlandse politieuniform. Zwarte hoge vilten hoed met een koperen plaat voorzien van het gemeentewapen van Amsterdam en het opschrift Policie Amsterdam. Het hoofddeksel is van Franse makelij. De hoge hoed werd aanvankelijk alleen op zon- en feestdagen gedragen (het zogenoemde groot tenue), en later ook tijdens de dagelijkse dienst. Het uniform met hoge hoed was gebaseerd op het uniform van de Metropolitan Police in Londen, maar lijkt ook sterk op het hoofddeksel van de Nederlandse mariniers in de periode 1817-1830, die als bijnaam ‘hoedjesmannen’ kregen. De 72 dienaren van politie in Amsterdam kregen vanwege deze hoed voorzien van een koperen plaat de bijnaam ‘koperslagers’. In 1861 werd de hoge hoed vervangen door een sjako. Inv.nr. 0004950

Het album dat door de Amsterdamse politie werd samengesteld voor de wereldtentoonstelling te Saint-Louis in 1904 is Engelstalig, groot van formaat en uitgevoerd in de Amsterdamse gemeentekleuren rood en zwart en aan de voorzijde voorzien van het gemeentewapen. De sneden van het boekblok zijn verguld. Het album bevat 29 zwart-witfoto’s onder meer van een politiebureau, telegraaf- en telefoonkamers, een fotostudio, wachtlokalen voor politiemensen, cellen voor arrestanten, ambulances, brancards, een demonstratie van het aanleggen van verband bij een pop, uitrustingstukken en insignes van politieagenten, inspecteurs en commissarissen, foto’s van enkele personen en detachementen van politie te voet en te paard en inbrekersgereedschap. De foto’s voor het album werden gemaakt door de hoofdinspecteurs Christiaan Batelt (1846-1919) en Stofmeel, over wie vreemd genoeg vooralsnog niet te vinden is.

Het fotoalbum Police Amsterdam Holland, 1904 voor de wereldtentoonstellin, Saint Louis (Missouri), 1904.
Inv.nr. A946

De titelpagina van het bewuste fotoalbum.
Inv.nr. A946-001

Een ‘wapentrofee’ van politieuitrusting uit de periode 1844-1904.
Inv.nr. A946.028

Detachement Amsterdamse agenten omstreeks 1900, met geheel links de inspecteur en geheel rechts de brigadier. Inv.nr. A946.013

In een bericht dat in april 1904 verscheen in veel Nederlandse kranten luidde het oordeel over het album: ‘Het geheel maakt een goede indruk.’ Vooral de afbeeldingen van de geüniformeerde politiemensen en in het bijzonder met de in die tijd al historische uniformen zijn van grote documentaire waarde. De inzending van de International Association of Police Chiefs voor de wereldtentoonstelling viel ook zeer in de smaak en tevens in de prijzen, te weten de ‘Grand Award’. De Nederlandse inzending als onderdeel daarvan kreeg hiervan een aandenken in de vorm van een prachtige oorkonde.

De oorkonde behorend bij de ‘Grand Award’, die werd toegekend aan de inzending van de International Association of Police Chiefs voor de wereldtentoonstelling, inclusief een bijdrage uit Nederland van het Amsterdamse korps. Inv.nr. A946.002