Van Jappenkamp tot Rode Kruis, dr. Henri Johannes Harmsen

H.J. Harmsen (1903-1983) begon zijn militaire carrière als dienstplichtige bij de infanterie en 1e compagnie hospitaalsoldaten. Na zijn opleiding aan de HBS en het behalen van zijn artsendiploma werd hij bij de Koloniale Reserve te Nijmegen geplaatst van waaruit hij op 7 oktober 1930 met de m.s. Marnix van St. Aldegonde naar Nederlands-Indië vertrok. Daar aangekomen werd hij als officier van gezondheid 2e klasse (1e luitenant) van het Indische leger geplaatst bij het militaire hospitaal te Weltevreden, Batavia. Hierna volgden nog vier overplaatsingen, onder andere naar Kalabahi op het eiland Alor rechtsboven Portugees Timor, naar Tjimahi dichtbij Bandoeng, weer terug naar Weltevreden en vanaf 1937 naar Padang Pandjang aan de Westkust van Sumatra.

Op 8 december 1941 brak de oorlog uit met Japan. Na een klein aantal maanden strijd capituleerde het KNIL op 8 maart 1942 en werd Harmsen in de rang van officier van gezondheid 1e klasse (kapitein) een maand later bij Fort de Kock op Sumatra krijgsgevangen gemaakt door het Japanse leger. Zijn vrouw en vier kinderen werden eveneens op Sumatra geïnterneerd. Als krijgsgevangene maakte Harmsen deel uit van de zogenaamde Atjehparty die uit vijfhonderd geallieerde militairen bestond, waarvan 306 KNIL en 194 Britse en Australische militairen. Deze krijgsgevangen militairen uit het Gloegoerkamp bij Medan moesten dwangarbeid verrichten aan de Blangkedjerenweg, 58 km tussen Blangkedjeren en Takengon, en werkzaamheden voor de aanleg van de beruchte Pakan Baroe-spoorweg. De behandeling van krijgsgevangenen door Japanse en Koreaanse kampbewakers verschilde per kamp. Er was daar een ernstig tekort aan voedsel, een gebrek aan (of nauwelijks aanwezige) medicijnen, langdurig, zwaar en gevaarlijk werk en talrijke ernstige mishandelingen door de kampbewakers.

In Japanse krijgsgevangenschap ontpopte dr. Harmsen zich als iemand die voortdurend klaarstond voor zijn medegevangenen. De nadrukkelijke opgewektheid van de arts maakte dat hij een organiserende en daardoor reddende rol vervulde. Zo zette hij zich in voor het houden van regelmatige katholieke en protestante kerkdiensten en voor verbetering van de hutten waarin de (zieke) krijgsgevangenen waren gelegerd. Hij stond voedsel af van zijn toch al schamele rantsoen aan herstellende patiënten en trad op als spreker bij de ter aarde bestelling van overleden gevangenen. Ook hielp hij gewonde Indonesiërs in een Romusha-kamp. Daarnaast wist hij het voor elkaar te krijgen dat enkele ernstig vervuilde kampgenoten een warm bad konden nemen in een van Koreaanse bewakers geleende oliedrum. De grens voor de dokter werd bereikt toen Japanners zieke krijgsgevangenen weer aan het werk wilden zetten. Om dit te voorkomen liet Harmsen zich zonder verzet door de bewakers slaan, waardoor de zieke gevangenen uiteindelijk niet hoefden te werken. Dag en nacht bleef Harmsen, ogenschijnlijk onvermoeibaar, in de weer om zijn medegevangenen te helpen, zelfs in de rol van tandarts.

Een opmerkelijke anekdote uit zijn krijgsgevangenschap betrof het verlies van zijn gouden horloge, een erfstuk van zijn vader waaraan hij zeer gehecht was. Het had hem al veel moeite gekost om dit kostbare bezit verborgen te houden voor Japanse en Koreaanse bewakers, maar tot overmaat van ramp viel het horloge in de latrine. Het ‘verdween midden in een massa ontlasting die leek te leven door de golvende menigte maden’. Om het horloge terug te krijgen, bood de dokter geld of voedsel aan degene die hem wilde helpen, maar niemand wilde in de vieze latrine zoeken. Daarop besloot hij het maar zelf te doen. Ingesmeerd met water verdunde Lysol (een ontsmettingsmiddel) en gekleed in een oude, versleten badjas, stond hij tot zijn middel in de stinkende smurrie. Hij verkende de bodem met zijn voet en ontdekte uiteindelijk het horloge, dat hij met zijn arm eruit haalde. Deze handeling vergde een enorme zelfoverwinning. Hij had zijn horloge terug, en het werkte nog steeds! Een patiënt bood aan het voor hem schoon te maken. Maar bij het weer in elkaar zetten sprong een veer, waardoor het uurwerk alsnog defect raakte.

De lotgevallen van de krijgsgevangenen in Japanse krijgsgevangenschap die tot de Atjehparty behoorden, zijn door C.A. van Heekeren uitvoerig en boeiend beschreven in zijn boeken ‘Het pannetje van Oliemans’ en ‘De Atjeh-party’. In beide werken wordt dr. Harmsen veelvuldig genoemd. De zieke krijgsgevangene A.H. Oliemans graveerde de namen van de Nederlandse krijgsgevangenen in zijn aluminium KNIL-eetketel, waarbij hij veelvoorkomende namen van initialen voorzag.

Op 18 september 1945 werd dr. Harmsen bevrijd in Kota Baroe, gelegen op 111 kilometer ten zuiden van de Pakan Baroe-spoorweg. Na zijn bevrijding werd hij ingedeeld bij het Leger Organisatie Centrum (L.O.C.) in Padang. Dit centrum had als voornaamste taak de verzorging en remilitarisering van bevrijde krijgsgevangenen. Met ingang van 18 januari 1946 werd hij aangesteld als territoriaal arts bij het Troepencommando op Borneo. Daarnaast was hij werkzaam als residentiearts in Pontianak. Daar kwam Harmsen in het bezit van een draagbare Australische medical kit, die hij daar gebruikte tijdens zijn werkzaamheden en gevuld is met diverse medicamenten, verbandmiddelen en verpleegkundige materialen van Australische, Britse, Nederlandse en Nederlands-Indische makelij. De medical kit bestaat uit een gevlochten rotan casco met een bekleding van canvas en leer vervaardigd in 1943 in Melbourne. De achterzijde is voorzien van een geschilderd rode kruisembleem.

Naast zijn werkzaamheden als officier van gezondheid werd hij door de resident van Borneo’ s Westerafdeling voor de duur van één jaar benoemd tot lid van de West-Borneo-raad. Tevens werd hij hoofd van de afdeling Volksgezondheid van de Daerah Istimewa Kalimantan Barat. Deze functies vervulde hij tot aan zijn terugkeer naar Nederland op 30 september 1949, toen hij vanuit Indië per boot vertrok. Bij zijn vertrek werd hem eervol ontslag verleend, werd hij bevorderd tot officier van gezondheid eerste klasse (kolonel) en werd hij herenigd met zijn gezin. Terug in Nederland werd hij vanaf 1950 tijdelijk adjunct-directeur van de Gemeentelijke Geneeskundige en Gezondheidsdienst in Amsterdam. Daarop volgend werd hij benoemd tot geneeskundig inspecteur van de volksgezondheid voor de provincies Groningen en Drenthe. In de leeftijd van 66 jaar werd hij voor anderhalf jaar als stafarts bij het Rode Kruis ingedeeld tot aan zijn pensionering in juni 1970.